ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਮੀ ਸੁਦਾਮਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ, ਉਲਟ ਵਹਿੰਦੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਐਲਾ-ਧਾਨਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਾਹ ਤੇ ਅਗਨਯਮ ਨਾਮਕ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਕੱਟ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਸੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚੈਤ੍ਰ ਵਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰ ਭਾਰੁੰਡਾ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਤਸਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੀ। ਤੁਰੰਤ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਕੁਲਿੰਗਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਠੰਡੇ ਕੀਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਨਦੀ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੋਹਣੇ ਰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉੱਗਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਕੁਟਿਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮਵਰਧਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਆਇਆ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਥੇ ਸੁਖਦਾਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ, ਫਿਰ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗਦੇ ਸਨ। ਪਿਆਰੇ ਸਾਲਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਪਾਰ ਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਤਤਾਨਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਝੋਂਪੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਕਪੀਵਟਾ 'ਤੇ ਲੌਹਿਤਿਆ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਏਕ-ਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ। ਅਯੋਧਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਅਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਫਿੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ; ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਲਚਲ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।" "ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਗਾਂ, ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨਾਲ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਥ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ।" "ਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਾਗਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ।" "ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਵੀ ਮਸਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।" "ਮਿੱਠੀ, ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਧੂਪ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।" "ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੀ ਸੀ, ਡਰਮ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ?" "ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਈ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੰਦ ਲਕੜੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਾਲਮਤੀ ਲੱਭਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਦਿਲ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।" ਭਰਤ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਥਕ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਉਠੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕਈ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਥਕ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਐਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਢਹਿ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁਖਾਈ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਚਮਕ-ਰੌਣਕ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਹਵਨ ਦੀ ਰੀਤ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਜਲਾਈ ਹੋਈ ਧੂਪ ਦੀ ਧੁੰਝ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਨਹੀਂ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਸਜਾਵਟ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਆਂਗਣ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਜਨਤਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।