ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਹੀਰੋਈਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਰਸਮਤ ਸੁਦਾਮਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ, ਪਿੱਛੇ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਲਾ-ਧਾਨਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨੇਯਮ ਜਗ੍ਹਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ। ਸੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੱਥਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੈਤਰ ਵਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀਰ ਮਤਸਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰੁੰਡਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਜੇਮੁਨਾ ਦਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਲਿੰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ, ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਠੰਢੇ ਕੀਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਨ੍ਹਾਏ, ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਇਕ ਵੱਡੇ, ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਰੀ 'ਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਘਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਗਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਟੀਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੋਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਧਰਮਵਰਧਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਸੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਥੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੀ ਬਾਗ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਿਆਰੇ ਪੇੜ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪੇੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਲਦੀ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਹਰ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਤਤਾਨਕਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੌਹਿਤਿਆ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕਪਿਵਟਾ ਤੇ ਲੰਘ ਲਿਆ। ਇਕ-ਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਤੇ ਗੋਮਤੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਲਿੰਗਾ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਸਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਅਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਨੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।" "ਇਕ ਵਾਰ, ਇਹ ਨਗਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਉਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਬਾਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗ ਚਹੁੰਕਿੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਰਥਵਾਨ, ਇਹ ਨਗਰੀ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਗ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।" "ਇਹ ਬਾਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਪੇੜ ਵੀ ਰੋ ਪਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਤ ਮਸਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਮਿੱਠੀਆਂ, ਹੌਲੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ।" "ਕਿਉਂ ਪੂਰਨ ਵਾਦ-ਵਾਦਿਆਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਤੇ ਵੀਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁਭ ਗੰਧੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ?" "ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਗਈ? ਨਗਰੀ ਕਿਉਂ ਸੁਸਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਥਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸਵਾਰੀ ਸਮੇਤ ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।" "ਰਥਵਾਨ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਪਣ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਚਮਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਹਵਨ ਆਦਿ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂਆਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਘਰ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ, ਸੁੰਨਪਣ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੈਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।