ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰੁਘਨ—ਜੋ ਸਦਾ ਵੈਰੀ ਰਹਿਤ ਸੀ—ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੌਕ ਵਾਂਗ ਮਹਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀ, ਚਿਹਰਾ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਦੂਰਲੇ ਪਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਿੱਛੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਲਾਧਾਨਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ‘ਅਗ્નੇਯਮ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਸੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੱਥਰ ਢੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚੈਤ੍ਰ ਵਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਰ ਮਤਸਯ ਰਾਜ ਦੇ ਭਾਰੁੰਡਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਯਮੁਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਲਿੰਗਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਠੰਢੇ ਕੀਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੋਹਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਗਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਟਿਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮਵਰਧਨਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਸੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਥੇ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਸਨ। ਪਿਆਰੇ ਸਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਹਰ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉੱਤਾਨਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਕੋਲਲੇ ਝੋਪੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਸ਼ੇਰ, ਲੌਹਿਤਯਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਪਿਵਟਾ ਉੱਤੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਏਕਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਰਥ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਅਜੀਬ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।" "ਅਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।" "ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਖੇਡ ਮਗਰੋਂ, ਬਾਗਾਂ ਵੀ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦੌੜਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜਾ ਦਿਸਦਾ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ, ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਬਾਗਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।" "ਹੁਣ ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮਸਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ।" "ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਰਲੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਹੁਣ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ?" "ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ? ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਾਲਾਮਤੀ ਲੱਭਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" ਭਾਰਤ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥ ਸਮੇਤ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਹੰਕਾਉਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁਖਾਈ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹਵਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜਲ ਰਹੇ ਧੂਪ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ।