ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਵਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ: “ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਤੁਰ ਪਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਮਲਾ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਆਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਨਿਬਾ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਲੰਮੇ ਅਪਰਟਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਲੱਗਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਅਤੇ ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਘਿਆ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਇਲਾਕਾ ਲੰਘੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਦੂਤ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਓਹ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਕੂਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੁਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬੋਧਿਭਵਨ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾਨਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਾਲੀ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੋਖਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤੇ, ਹਰਣ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਇਹ ਦੂਤ, ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪਣਾ ਮਾਲਕ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਇਹ ਦੂਤ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਣਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਉਸੇ ਰਾਤ, ਜਦ ਦੂਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾasੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਟਕ ਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ, ਜੋ ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ?” ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਣ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਬੇਸੁਧ, ਖੁਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਝੜ ਕੇ ਇਕ ਗੰਦੇ, ਮੈਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੇਲ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਅਚਾਨਕ ਬੁਝ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਤੇ ਅੱਗ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਚੀਰ ਗਈ, ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਪਹਾੜ Bikhar ਗਏ ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਚਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਲੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਵਿਗੜੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਡੈਣੀ ਔਰਤ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਵੇਖੀ। ਹੁਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ, ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ, ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਖਚਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ; ਮੇਰਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨ ਅਚੈਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਖੰਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਮੇਰੀ ਛਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣਮਨੁੱਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਣਪਛਾਤਾ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਜੀਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸਰਗਾ।