ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਸੁੱਕੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਰਿਆ, ਘਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਾਂਵਾਂ। ਰਾਜੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਕੋਈ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਤੇ ਝੰਡਾ ਉਸਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧੂੰਆਂ ਅੱਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਥੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੰਡ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਸੀਧੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਅਹਿਮ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਿਸ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿੱਤੈਸ਼ੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਰਨ ਦੇ ਵੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਡਾ ਆਚਰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਬੇਵਸ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦਾਨੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਸੱਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਤ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੂਤ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ, ਫੇਰ ਦੇਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ?” ਸਭ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਹਾਂ, ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਚੁਸਤ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਹਲ ਪਹੁੰਚੋ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਓ: ‘ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ, ਤੁਰੰਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਰ ਆਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਹੈ।’ ਪਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਦੱਸਣਾ, ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਆਉਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ। ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਵੋ।” ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨਿਬਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਲੰਮੇ ਅਪਰਟਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਲ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਚਿੜੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਫਿਰ ਨਿਕੂਲ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਗਏ, ਉਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਕੁਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਬੋਧਿ ਭਵਨ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਦਾਮਾਨ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਮਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਕਈ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਲਦਲ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੂਤ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਤੇ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਕੀਤੇ, ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਧੀਆ नगਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਦੂਤ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨਹੱਤਰਵੀਂ ਸੱਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਾਤ, ਜਦ ਦੂਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਸੁਤਿਆ, ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਾਜਾ ਵਜਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੱਚ ਕੇ ਦਿਲ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਤੇ ਨਾਟਕ ਕਰਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਭਰਤ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੇ, ਜੋ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?