ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਮੁਖ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਚਰਬੀ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਧੂਆਂ ਘੁੰਘਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਕੁੱਲ ਸੋਲਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਲੱਖ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਲਈ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਪਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਲਪਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਤੁਸ਼ਟੋਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਕਥਿਆ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਟੋਮ, ਆਯੁਸ਼ੀ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਭਿਜਿਤ, ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ, ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯਜਨ ਵੀ ਹੋਏ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੋਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਪੱਛਮੀ ਅਧਵਰਯੂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਡਗਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ—ਇਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਨੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਹੁਣ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।’’ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਦਿਓ।’’ ‘‘ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਰਤਨ, ਕੀਮਤੀ ਪਥਰ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਗਾਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਓ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ, ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਚਾਂਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦੌਲਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਈ। ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜੋ ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਂਬੂਨਦ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਮਾਤਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਜੋ ਮੰਗਿਆ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾਤਾ, ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਅਤਿ ਦੁਸਹਿ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ, ਉੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ, ਕੁਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਕਰੋ।’’ ਤਦੋਂ, ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣਗੇ।’’ ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ। (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।) ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।’’ ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮੇਸ਼ਟੀ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹਵਨ ਲਈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨਾਂਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਉਤਪੀੜਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦੁਸਟ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਵੀ ਅਪਮਾਨਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਵਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚੋ।’’ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੁਣ ਉਸ ਦੁਸਟ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਢੰਗ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, ‘‘ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਅਜੇਅ ਹੋਵਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੱਛਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵਲੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉੱਧਰ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦਰਸਾਇਆ।