ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਗ। ਐਸੇ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲਾ, ਮਿੱਠਾਈਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਘਾਹ ਬਿਨਾ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲਾ, ਓਹੋ ਹੀ ਹਾਲਤ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧੂੰਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਹੀ ਦਿਵਤਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਰੁਣ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਂ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਸਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਖਵਾਕੁ ਦੇ ਦਾਨੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਓ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਸੁਰਤ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਦ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਮਹਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਲੋ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਭੇਜੋ, ਉਹ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਭਰਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ—ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ?" ਸਭ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੋ।" ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਸਿਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਨੰਦਨ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਹਲ ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ: 'ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਘੁ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਵਾ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਜਾਓ।" ਫਿਰ ਦੂਤ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲਏ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੰਮੇ ਅਪਰਾਟਾਲਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਿਨੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ 'ਚ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਰਸ ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਰਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਤ ਆਪਣੀ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਦਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ ਤੇ ਭੀੜ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਨਿਕੂਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਬੋਧਿ ਭਵਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਦਾਮਾਨਾ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਾਮ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਮਾਲੀ ਦਰਿਆ, ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਲਦਲ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਚੀਤੇ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜੀ ਨਗਰੀ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਾਜ ਲਈ, ਦੂਤ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨਹੱਤਰਵੀਂ ਸੁਰਤ ਸੁਣੋ। ਉਸੇ ਰਾਤ, ਜਦ ਦੂਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਚੰਗਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸੁਪਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।