ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਭਲਾਈ, ਤੇ ਨਾਂ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਲੋਕ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਫੁੱਲਾਂ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਤੇ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਲੋ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਘਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਗਾਂ ਗੱਡਰੀਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧੂੰਆਂ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਸਾਡੀ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਹੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦ੍ਰ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਉੱਤਮ, ਸਾਡੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦਿਆਲੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਅਠਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: "ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਚਲਾਕ ਦੂਤ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਾਵਣ, ਤੇ ਉਹ ਦੋ ਵਿਰਲੇ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ—ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।" ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਜਾਵਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: "ਆਓ, ਸਿਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ, ਤੇ ਨੰਦਨ—ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਲਦੀ ਜਾਓ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹੋ: 'ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।'" "ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਇਹ ਸੱਦਾ ਦਿਓ ਕਿ ਰਘੁਆਂ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ।" "ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ।" "ਜਾਤਰ ਦੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੂਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤੇ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨ ਪक्का ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।" "ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਰੀਤ ਅਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ, ਦੂਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।" "ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਲੰਬੇ ਅਪਰਟਾਲਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਚੱਲੇ, ਤੇ ਮਾਲਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ।" "ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਞਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ।" "ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵੇਖਦੇ, ਦੂਤ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।" "ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ।" "ਨਿਕੂਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਧਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।" "ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ, ਬੋਧਭਵਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।" "ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਦਾਮਾਨਾ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।" "ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਮਾਲੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਦਲਦਲ, ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਵੀ।" "ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।" "ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੂਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜੀ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।" "ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਉਹ ਦੂਤ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਉਸੀ ਰਾਤ, ਜਦ ਦੂਤ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਤਿ ਅਸੁਖਦ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ।