ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਬੇਰੰਗ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਚਾਹੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਹਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਨਾਂ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਧਨਵਾਨ, ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਮਰਦراز ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਉਥੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵਪਾਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਕੱਲਾ ਤਪਸੀ ਵੀ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਫੁੱਲ, ਮਿੱਠਿਆਈਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਰੁਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਰਾਜ ਵੀਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਦਰਿਆ, ਘਾਹ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ, ਜਾਂ ਗਵਾਲਾ ਬਿਨਾ ਗਾਂਵਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਹੀ ਦਿਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ—ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਸਤਿ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਰੁਣਾ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਡਾ ਚਲਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਾਨੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੁਸਤ ਦੂਤ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ—ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।” ਸਭ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੀ, ਜਰੂਰ ਭੇਜੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨ—ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿਓ: ‘ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਫੌਰਨ ਤੁਰ ਪਵੋ, ਇਕ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।’ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰੋ।” “ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣੇ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਜਾਵੋ।” ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗਏ ਤੇ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਨਿਬਟਾ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦੂਤ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੰਮੇ ਅਪਰਾਟਾਲਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਲੰਘੇ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਲ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਜਲਦ ਹੀ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਕੂਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।