ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਨਚਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਇਕੱਠ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੁਹਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਪਿਆਰੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਕਿਸਾਨ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਸੋ ਸਕਦੇ। ਉਮਰਦਰਾਜ਼ ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁਰਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਕਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਜਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜਕੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਪਵਨ ਵਿਚ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਨਿਆਮਤ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਮਿੱਠਿਆਈਆਂ ਜਾਂ ਭੇਟਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ ਬਿਨਾ ਘਾਹ, ਜਾਂ ਗਾਈਆਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਦਿਵਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਰਾਜ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼, ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵਰੁਣ ਵੀ, ਚੰਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਲਣ ਅੱਗੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਡਾ ਚਲਣ ਵੇਖੋ—ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦਾਨੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਭਰਤ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਮਹਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਚਲੋ, ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਭੇਜੋ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ, ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ?" ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹਾਂ, ਉਹ ਜਾਵਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, "ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਜਾਓ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸਨੇਹਾ ਦਿਓ—'ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਬੁਲਾਵਾ ਹੀ ਦਿਓ।" "ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓ।" ਫਿਰ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਲ ਪਰਤ ਕੇ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾ ਕੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੱਡੀ ਅਪਰਟਾਲਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਪੰਜਾਲ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਅਖੀਰ, ਉਹ ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ, ਚਿੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਜ ਰਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਰਦੰਡਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।