ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯਗਿਆਂ ’ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਮੀਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਕਰਦੇ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਦਾਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਲੇ ਤੇ ਇਕੱਠ ਵਧਦੇ, ਜਿਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਸਾਨ, ਗਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋ ਸਕਦੇ। ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਜੇ-ਸਵਰੇ ਹਾਥੀ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁਰਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੰਨ-ਟੰਨ ਜਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਤਪੱਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ, ਨਾ ਫੌਜ ਦুশਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕਦੀ। ਲੋਕ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ, ਮਿੱਠਿਆਂ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਘਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲੇ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਸਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਲਕ਼ੀਰ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮੋ, ਸਾਡਾ ਆਚਰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਦਇਆਲੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਜਾਵਣ, ਤੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ—ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਦੇਰੀ ਕਰੀਏ?" ਸਭ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੀ, ਜਾਵਣ ਦਿਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨ, ਸੁਣੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਖੋ—‘ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਆਓ, ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੈ।’ ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਨੇਹਾ ਦੇਣਾ।" "ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓ।" ਫਿਰ ਦੂਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਏ, ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਰਸਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਲੰਮੇ ਅਪਰਾਟਾਲਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਲ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।