ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ, ਤੇ ਉਥੇ ਸੱਚਾਈ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਘਰ ਜਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਤਪ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਯਗਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਗ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਵੱਡੇ ਯਗਾਂ 'ਤੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ-ਮੇਲੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਲਕੜੀ-ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਸਿਕ ਸੁਹਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਧਨਵਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਘੰਟੀ-ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਧਨੁ-ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਜਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਦਿਆਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਪੂਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ। ਪੁਰਖ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵਿਦਵਾਨ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਅਮਨ-ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ, ਮਾਲਾ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਇਤਰ ਲਾ ਕੇ, ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਰਿਆ, ਘਾਸ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜੰਗਲ, ਜਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਗੱਛ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਜ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧੂੰਆ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹੀ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੇ ਦੇਵਤਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ, ਨਾਸਤਿਕ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਉੱਚ ਕੁਲ, ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਵਰਨ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਧੀਆ ਚਲਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਛੋਟੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਏ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਡੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਆਲੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਨੂੰ ਇਥੇ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਚਲੋ, ਤੇਜ਼ ਦੂਤ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਜਾਓ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੂਰੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ—ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ?" ਸਭ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹਾਂ, ਦੂਤ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਨੰਦਨ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਜਾਓ, ਦੁੱਖ-ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹੋ: 'ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਆਓ; ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਹੈ।'" "ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਇਹ ਬੁਲਾਵਾ ਦਿਓ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣੀ ਹੈ।" "ਸੁੰਦਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ, ਤੇ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।