ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਵੀ ਗਏ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪस्वੀ ਹਨ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਨਸ਼ੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਉ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨ ਘਰਵਾਲੀ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਨਾਂ ਸਭਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗ ਬਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਹਵਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਯਾਜ਼ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੀਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਉੱਥੇ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਨ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨ ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਉੱਥੇ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ। ਉੱਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਵਪਾਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਕੱਲਾ ਤਪस्वੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦਾ, ਨ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਨ ਭਲਾਈ, ਨ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਅਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਪੂਰਨ ਲੋਕ ਫੁੱਲ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਜਾਂ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਲਾ ਕੇ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ।” ਉਹ ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ ਬਿਨਾਂ ਘਾਹ, ਜਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਗਵਾਲਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਇਸ਼ਵਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਦੇਣ, ਨਾਸਤਿਕ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਹ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਜਰੂਰੀ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਰਾਜ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਵਰੁਣ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਯਾਲੂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਥੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਭੇਜੋ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ। ਦੇਰੀ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ?” ਸਭ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੀ, ਜਰੂਰ ਭੇਜੋ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਆਓ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ।