ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਸਵੇਰੇ ਭ੍ਰਾਮਣ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਇਕਠੇ ਹੋਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਕੇ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਰਾਜਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿਆਕ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਆਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਗੱਜਣ ਤਾਂ ਵੀ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਵੱਝਦਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਉ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਘਰ-ਵਾਧੂ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਟਿਕਦੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਨਾ ਵਿਹੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪੁਨਿਤ ਘਰ ਬਣਦੇ। ਦੋਜਾਤੀ, ਜੋ ਯੱਜ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵੱਡੇ ਯੱਜਿਆਂ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਭ੍ਰਾਮਣ ਵੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨਾ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਨਾ ਮੇਲੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ’ਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨ ਤਾ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ, ਜੋ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਚੱਲਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ, ਨ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਵਪਾਰੀ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਉਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤਪਸਵੀ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਨੀੜੇ ਜਾਂ ਅਕੈਲੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਫੌਜ ਦੂਸਮਣਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਲੋਕ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਭਗਤ, ਮਿੱਠਿਆਈਆਂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਹੋਮ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਜੰਗਲ ਘਾਹ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਚਰਵਾਹੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਵੇਂ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਤੋੜਦੇ, ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ, ਉਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਘੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਦੋਜਾਤੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦਾਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਠਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਅਰੰਭੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਭਰਤ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤ ਭੇਜੋ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹਾਂ, ਦੂਤ ਭੇਜੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਹੁਣ ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵੱਲ ਟਿਕ ਗਈਆਂ।