ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਸੀ। ਲੋਕ ਗੁੱਟਾਂ-ਗੁੱਟਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਜਿਸ 'ਚ ਹਰ ਪਾਸੋਂ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀ। ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਾਤਯਾਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਦੁੱਖ 'ਚ ਲੰਘ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੰਤ ਵਿਚ, ਸਦਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਜੇਕਰ ਬੱਦਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੱਜੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਨਾ ਧਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸਚਾਈ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ 'ਚ ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯੋਗ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਮਰਦ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਧਨਵਾਨ, ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ, ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਨ ਤਣੀਆਂ ਦੀ ਟਣਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਖਾੜਿਆਂ 'ਚ ਆਉਂਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ, ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ, ਨ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਗ, ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਨ ਮਾਲਾ, ਨ ਮਿੱਠਿਆਈ, ਨ ਚੜ੍ਹਾਵਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਆਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਬਸੰਤ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੇੜਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਦਰਿਆ, ਘਾਹ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ, ਤੇ ਗਵਾਲਾ ਬਿਨਾਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਵੀਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧੂੰਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਇਥੋਂ ਇਲਾਹੀ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਧਰਮ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਰੁਣ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਦਿਆਲੂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰੋ।