ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਛਾਵੀਂ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸੀ—ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਚੌਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੋਏ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਅਥਾਹ ਹਸਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਆਯੋਧਿਆ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਦਾਸੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਗਲ੍ਹਾਂ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਾਤਿਆਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਸਾਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੋਲ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਬਦਲੀ ਭਾਵੇਂ ਗੱਜੇ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਓ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਵਿਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਦਾਕਾਰ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਸਮੂਹਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਦੀਆਂ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਸਿਕ ਸੁਹਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਕਿਸਾਨ, ਨਾ ਗਵਾਲਾ, ਨਾ ਧਨਵਾਨ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣਾਅ ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਵਪਾਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ। ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਭਲਾਈ, ਨਾ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਨਿਆਂਵਾਂ, ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਜੰਗਲ ਬਿਨਾ ਘਾਹ ਦੇ, ਜਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲੇ ਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧੂੰਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਇਥੋਂ ਦਿਵਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਠੀਕ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵਰੁਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।