ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਚੌਕ ਖਾਲੀ ਪਏ ਸਨ, ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਕਰਦੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨਗਰੀ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਨਗਰੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਨ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਸੀ, ਨ ਚੌਕਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੋਈ ਹਾਲ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚਕ੍ਰ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੜ੍ਹ ਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਰਾਤ ਕੱਟ ਗਈ। ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ-ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਆਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਪੁਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਂਗੱਜ ਵੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਣਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ। ਇੱਥੇ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ? ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਲੋਕ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਿਸਾਨ, ਮਾਲਕ, ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਵਪਾਰੀ, ਜਿਹੜੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਫੌਜ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਮੋੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਗ, ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ, ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮਾਲਾ, ਮਿਠਾਈ ਜਾਂ ਹੋਮ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ ਬਿਨਾ ਘਾਹ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਇਥੋਂ ਦਿਵਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਥਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਪਿਉ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਈ।