ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਘਰ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ “ਹਾਏ!” ਕਰਦੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੌਣਕ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਰਾਤ ਛਾ ਜਾਵੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਗਈ ਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਕੂਨ ਸੀ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹ ਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਖੀ, ਰੋਣੀ ਅਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੰਘੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਾਨਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੁਣ ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚਾਹੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਪੁੱਤ ਪਿਓ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਾ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਘਰਵਾਲੀ; ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ? ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਨਾ ਸਭਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਯਜਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤਪ ਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਕਈ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਲੱਖਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੁਹਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਮਰਦ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ, ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਛੋਟ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਤ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਨਿਯਮਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਨਾ ਮਿੱਠਾਈਆਂ, ਨਾ ਭੋਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ ਬਿਨਾ ਘਾਹ, ਜਾਂ ਗਾਂਆਂ ਬਿਨਾ ਗਵਾਲਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧੂੰਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰਾਜ-ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।