ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, “ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀਆਂ?” ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਵਿਭਵ ਛੱਡ ਕੇ। “ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਮ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾਰੀ ਹੋਈ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, “ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗੀ।” ਰਾਘਵ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਖ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੱਝੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਝੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕੀ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ “ਹਾਏ!” ਕਰਦੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ—ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਮ ਉਪਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਝੀ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਗਲੀਆਂ-ਚੌਕ ਹੰਜੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਰਦ ਤੇ ਨਾਰੀਵਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਹੰਜੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁਖ ਵਿਹੂਣ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹਾ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਯਾਯਨ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਪੁਜਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਇਹ ਰਾਤ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਹਨ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹਨ। ਆਈਏ, ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਵੱਝਦੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਨਾਰੀ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਧਨ ਨਹੀਂ, ਨਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਵਿਗਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ? ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਲੋਕ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਸੁਖੀ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਯਜਨ-ਕਰਤਾ, ਸयंਮੀ ਤੇ ਵਚਨ-ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਭੀੜ-ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਲਕੜੀ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਮਰਦ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਧਨੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਖੁੱਲੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਸਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਧਨੁ-ਸਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਆਸ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇ ਵਧੀਆ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕਦੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਮਰਦ ਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਵਿਧੀਵਾਨ ਲੋਕ ਮਾਲਾ, ਮਿਠਾਈ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਗਈ; ਸਭ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਧਰਮ, ਸੁਖ, ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਰੰਗ ਥਮ ਗਿਆ ਸੀ।