ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਲਿਆ। ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹਦ ਰੋਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸੀ, "ਹੈ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦਾ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰੱਖੀ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ?" ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦੀ ਮਤ ਦਾ ਦੁਖ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, "ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਘਰ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ?" "ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜ-ਵਿਭਵ ਛੱਡ ਗਿਆ।" "ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਇਹ ਆਂਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਦੁਖੀ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ, ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਮੜਮੜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਐਸੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਂਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ "ਹੈ ਹਾਏ!" ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ ਖਾਲੀ, ਚਮਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਮ ਉਪਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਹਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਚੌਕ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਮੂਹਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪੀੜਤ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਸੜ੍ਹ ਸਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ, ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਲੋਕ ਆਂਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਮਾਰਕੰਦੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਯਾਯਨ, ਗੌਤਮ, ਤੇ ਜਾਬਾਲੀ — ਇਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੰਬੀ ਸੀ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਹਨ, ਕੇਕਯਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹਨ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਣ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਐਸੇ ਵਿਘਨ ਵਿੱਚ, ਸਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ?" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਸਭਾ-ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਤਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ 'ਤੇ, ਦੌਲਤਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਨਾਟਕੀਆਂ, ਨਰਤਕੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਮਰਦ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਦੌਲਤਵਾਨ, ਕਿਸਾਨ, ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੁੱਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਘੰਟੀ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ, ਰਾਜ-ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰ-ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਆਸ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਵਪਾਰੀ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲਏ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਇਕੱਲਾ ਤਪਸੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਫੌਜ ਲੜਾਈ 'ਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਮਰਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸੋਹਣੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਯੋਗ, ਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸੁੰਨਾਪਣ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਡਰ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਾਰੇ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਧਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।