ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਨਿਭਾਏ। ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ, ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੜਫਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਹਾਏ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਸੀ।" "ਕੈਕਈ ਦੀ ਦੁਸਟਤਾ ਕਰਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਵਿਭਵ ਛੱਡ ਕੇ।" "ਤੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨਵੀਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਚੈਨੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੜਫਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਨਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਚੌਕ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਮਹਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿਤਰਾਂ ਨੇ ਚਿਤਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਹਸਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਭੀੜ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੂਣ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਚੈਨੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਾਟਯਾਇਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ।" "ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਪਰ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਵਿੱਅ ਜਾਂਦੇ, ਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਓ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ, ਨਾਂ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਨ ਧਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਨ ਪਤਨੀ—ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ, ਸੰਜਮ ਵਾਲੇ, ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਲੱਖੇ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ شام ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਮਰਦ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਧਨਵਾਨ, ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਉੱਥੇ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣਾਅ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਧੁਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਵਪਾਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਸਕੇ।