ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧਰਮੀ ਕੁੜੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਵੇਗੀ। ਜਨਕ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੁਝ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜਦ ਵੀਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਜਾਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਹ ਭਰਦੀਆਂ, “ਹੈ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ?” ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਸੀ; ਰਾਮ, ਮਹਾਨ, ਹੁਣ ਰਾਜਸੀ ਚਮਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਉਸ ਬੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗੀ? ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਘਵ ਦੀਆਂ ਉਚਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਾਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਵੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਕਰਦੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਭਰਿਆ ਹجوم ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਛਾ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲੋਕ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਘੁਟਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ, ਜੋ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਮੁੜੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਰਾਤ, ਸਾਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਬੱਦਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੱਜਣ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਹੱਥੀਂ ਨਹੀਂ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ; ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਲਦੇ-ਫੁਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਭਰਤ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਅਣਵਿਅਵਸਥਾ ਛਾ ਗਈ ਸੀ।