ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਹੰਢੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੀਨਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਦੇ ਉਲਟ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਜਨਕ ਇਹ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪਤੀ-ਵਿਚੋੜੀ ਅਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਘੱਟ ਹਨ, ਜਦ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਰੋਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ—ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਲਈ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਜਲਾਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਇੰਤਹਾ ਰੋਈਆਂ। ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਹੈ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ? ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿੱਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜੀਵਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਸੀ; ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਲਾਭ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂਗੀਆਂ?" ਉਹ ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਜਿਸਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪੀੜਤ ਹੋਈਆਂ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਐਸੇ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਵਿਚੋੜੀ ਔਰਤ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਚੌਕਾਂ ਵਿੱਚ 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ—ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਛੌਣੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ-ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਤਾਰੇ-ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚੌਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਖ ਭਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹੀ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਗੁਰੂ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਰਾਜਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੋਲ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਵਿੱਅਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ; ਜਿਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਅਪ੍ਰਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਸਭਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਇਕ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਵਿਹੀਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਵਧੀਆਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ।