ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਦਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ, “ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੇਵਲ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀਆਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।” ਕੌਸਲਿਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਲਾਲਚੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਕਦੇ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਕੁਬੜੀ ਦਾਸੀ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਉਲਟ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋ ਜਨਕ ਇਹ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਕਮਲ ਨੈਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਅਕੇਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਦੀ ਪਨਾਹ ਲਵੇਗੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਾਂਗੀ—ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਰਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ, ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਕੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣਾ-ਪੀਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੜਫ਼ਦੀਆਂ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੀ?” ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, “ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜਸੀ ਵੈਭਵ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।” “ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਮ, ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੱਖਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?” ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਹ ਉੱਚ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਰਹਿਤ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਚੌਕ ਖਾਲੀ, ਔਰਤਾਂ ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਕਰਦੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੌਣਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅੱਗ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਮਹਾਨ ਰੂਹ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਲੋਕ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ-ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜ-ਪੁਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਰਾਤ, ਸਾਡੀ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਲੱਖਣ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੋਲ ਹਨ।” “ਇਕਸ਼੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।” “ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਪਤਨੀ। ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿਚ, ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।