ਕੌਸਲਿਆ ਗਹਿਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਹਿਆ, "ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਮੈਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।" ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, "ਕੌਣ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ—ਜੋ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇਗੀ? ਕੇਵਲ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸਨੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਹੀ ਐਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਲਾਲਚੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ; ਕੁਰੂਪ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਪਿਆ; ਜਦ ਜਨਕ ਇਹ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਕੰਵਲ-ਨੈਣ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਵਿਧਵਾ ਅਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਪਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਵੇਗੀ।" ਉਹ ਜਨਕ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਉ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ, ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਰਾਜਾ—ਨੂੰ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ, ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਜਲਾਈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਅਥਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, "ਹਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ।" ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, "ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਕਾਰਨ, ਅਸੀਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਪਤੀ-ਘਾਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਸਾਡਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਤ; ਰਾਮ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ, ਅਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ, "ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ, ਪਤੀ-ਹੀਣ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ "ਹਾ!" ਚੀਕ ਰਹੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਅਤੇ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਵੇ, ਰਾਤ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿਤਰਾਂ ਨੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਅਗਿਆਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭੀੜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਮ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅਥਤ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਅਖੀਰ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ, ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ੀ-ਹੀਣ, ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਵਾਰਾ ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਯਾਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀ ਸੀ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।" "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ।" "ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਮਹਾਨ ਵਪਾਸੀ, ਕੇਕਯਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਕੋਲ ਹਨ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਰਾਜ-ਹੀਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਅਸਮਾਨੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਵਰਸਦੇ।" "ਰਾਜ-ਹੀਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਬੋਏ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ।" "ਰਾਜ-ਹੀਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਤਨੀ; ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਵਿਅਥਤ ਹੈ, ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ?" "ਰਾਜ-ਹੀਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਲੋਕ ਸਭਾ-ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ।" "ਰਾਜ-ਹੀਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਯਜਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਦੁਵਾਰਾ-ਜਨਮ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ, ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ, ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਘਰ-ਘਰ, ਚੌਕ-ਚੌਕ, ਸਭ ਦੁਖੀ ਹਨ; ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਨਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ-ਹੀਣਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਲੋਕ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਭ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।