ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਹਲ ਇਕ ਵਿਰਾਨੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਲ ਵਿਹੂਣ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁੰਕ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾ, ਕੈਕਈ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭੋਗ। ਤੂੰ, ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਹੈਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਰਾਨ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਉਜਾੜ ਟੋਲੀ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ – ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ – ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜੀਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੇਵਲ ਕੈਕਈ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਕੂਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਪਸਵੀ ਕੁੜੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਘੱਟ ਹਨ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਇਸ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸਮੇਂ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਚੰਬ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਹ ਭਰਦੀਆਂ, "ਹਾਏ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਾੜਾਈ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੀ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਥਿਰ; ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਰਾਜਸੀ ਰੌਣਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੈਥੋਂ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਮਹਾਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਅਯੋਧਿਆ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਹਾਏ, ਹਾਏ' ਕਰਦੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਥਾਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੁਰਖ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਘੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ, ਸਭ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਅੱਜ, ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਰਾਜ, ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ, ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।