ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ-ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀ ਸੁਰ ਉਠਿਆ। ਉਹੀ ਸੁਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ ਵਿਚ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਚਾਨਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚਾਰੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਵਿਚ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਅਕਤੀਸ਼: ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਸਹਾਇ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਝ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਬ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿਆ: "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਮਾਣ ਲੈ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਜੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਣਾ ਚਾਹਵੇਗੀ? ਸਿਰਫ਼ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਪਸਵੀ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਥੋੜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੀ, ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਪਰ, ਵਿਆਕਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਤੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ। "ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ?" "ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਾਰਨ, ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਪਤੀ-ਹਤਿਆਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" "ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ੀ; ਰਾਮ, ਮਹਾਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਛੱਡ ਕੇ।" "ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਵਿਹੋੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਕੇ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਬਲਵਾਨ ਲੱਖਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗੀ?" "ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿਹੋੜੇ ਵਿਚ ਪੀੜਾ-ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ-ਵਿਛੋੜੀ ਔਰਤ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੋੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਹਾਏ!' ਕਰਦੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੇਜ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਮ ਉਪਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੋੜੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਗਲੀਆਂ-ਚੌਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।" "ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਹੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸਨ।" ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਚੀਖਾਂ-ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੁਖ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਮਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਯਾਨ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਜੋ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ। "ਇਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀ ਲੱਗੀ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਿਆ।