ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਿਵੇਂ ਪਈਆਂ ਸੀ। ਕੈਕਈ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰੂਣ ਰੋਣ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੱਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਥੇ ਚਿੰਤਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਛਾ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟ ਗਈਆਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਠਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜਲ ਵਿਹੂਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਕੈਕਈ! ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਕਠੋਰ ਹੈਂ, ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈਂ। ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁੱਕੀ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜੀਊਣ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕੌਣ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਊਣਾ ਚਾਹੇਗੀ? ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਖਾਂਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਮੰਡੀਕਣੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠਣਗੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਸੂਆਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ? ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਵਿਭੂਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ, ਜਦ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਸਾਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਆਂਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ।" ਰਾਤ ਦੇ ਤਾਰੇ ਬਿਨਾ, ਜਾਂ ਪਤੀ ਬਿਨਾ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਆਯੋਧਿਆ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੱਛੜ ਕੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਘਰ ਤੇ ਚੌਂਕ ਸੁੰਨੇ ਪਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਬਿਨਾ ਅਸਮਾਨ, ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੌਂਦਿਆਂ ਬਿਛਾਵਟ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚਲੇ ਜਾਣ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਂਕ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਆਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਭ ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਬਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਕੇ, ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ, ਜੋ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਮੋੜ ਗਏ।