ਰਾਣੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਉਸਲਿਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ-ਸਮૃੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਚੀਖਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ, ਅਸਹਾਇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੁੰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਉਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਅਖੀ: "ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਕੈਕਈ! ਰਾਜ ਕਰ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਮੰਦਕਰਮੀ। ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੁੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਰਾਨ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਛੱਡੇ ਕਰਵਾਨ ਵਾਂਗ ਜੀਉਣ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਕੇਹੜੀ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗੀ? ਸਿਰਫ ਕੈਕਈ ਵਰਗੀ ਜੋ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਭੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕੂਬੜ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਨਰਪਤੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ, ਜਦ ਵੀਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਭ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। "ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਸੀ, ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਸੀ? ਕੈਕਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੀ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਰਾਮ, ਮਹਾਨ, ਹੁਣ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।" ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਇਸਤਰੀ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਚੌਕ ਖਾਲੀ, ਔਰਤਾਂ "ਹਾਏ!" ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੌਣਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ, ਜਦ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਨ ਖਤਮ ਤੇ ਰਾਤ ਛਾ ਜਾਂਦੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਛੌਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਮ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਰਾਤ ਤੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ, ਤੇ ਗਲੀਆਂ, ਚੌਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੁਰਖ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਦੁਖੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੜ੍ਹਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਅਯੋਧਿਆ, ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਬਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।