ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਏ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵੈਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਈ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠੀਆਂ ਹਾਥਣਾਂ, ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਈਆਂ—"ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!"—ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਐਸਟਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣਾਂ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ। ਉਹ ਗੂੰਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਹਲ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਗਈ। ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਆਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਉੱਠੀਆਂ, ਜੋ ਬੜੀ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਦਾ ਹਾਲ ਇਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜਕੇ, ਇਕ ਅਸਹਾਇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਅੱਤਰੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਾਂ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਭ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰਾਜ ਭੋਗ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਇਕਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਵਾਫਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਾਂਗ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।" "ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸਿਵਾਏ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀਆਂ ਦੇ? ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਕੁਬੜੀ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ; ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏਗੀ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀਆਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ?" "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਘਾਤਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੀ ਸਕਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮੀ; ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਚਮਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਤੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਰਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਜਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਔਰਤ, ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਕਰਦੀਆਂ, ਖਾਲੀ ਚੌਕ ਤੇ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਚਾਨਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਤ ਚਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।