ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਰਭਾਗ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਖੀਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜਾਗ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਮੀਣ੍ਹ੍ਹ ਗਈ, ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਤਾਰਾ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵੈਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਈ ਜਾਪੀ। ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮੁਖੀ ਹਾਥੀ ਮਰ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਠੀਆਂ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ, 'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!' ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਲਥਪਥ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਰੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਭਾਰੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਾਸ ਸੀ, ਹੁਣ ਓਥੇ ਇਹ ਰੋਣ-ਪੀਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ। ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਲ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੁੱਖ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਬਿਨਾ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੋਤ ਬੁਝ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਹ ਰਹੇ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਕੜ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੈਕੇਈ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਰਾਜ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਕਠੋਰ ਹੈਂ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ।" "ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁੱਕੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਉਜੜੀ ਕਾਫਲੇ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੂਗੀ? ਸਿਰਫ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਵਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਾਸ ਆਸਰਾ ਲਵੇਗੀ।" "ਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਤੀ-ਵਰਤਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਦ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀਆਂ, "ਹਾਏ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਾਂਗੀਆਂ? ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਸੀ; ਰਾਮ, ਮਹਾਨ, ਹੁਣ ਰਾਜਸੀ ਸੋਭਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਤੇਰਾ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂਗੀਆਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਘਵ ਦੀਆਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਰਾਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਘਰ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਹਾਏ, ਹਾਏ!' ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚੌਂਕ ਤੇ ਘਰ ਸੁੰਨ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।