ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਾਟਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਧਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਹੜਾ ਡਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਜਾਗ ਨਾਂ ਸਕੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਚਿਹਰੇ ਪੀਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਛੁਪ ਗਿਆ ਤਾਰਾ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਨਿਦਰਤ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਿਆ ਲੱਗਣ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਗੂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਚੀਕ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠਿਆ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਛੂਹਿਆ। ਉਹ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ, "ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!" ਆਖਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਈ ਸੀ, ਚਮਕ ਨਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ ਸੁਕੂਨ ਨਾਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਅੱਗੇ, ਰੋਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ। ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਓਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਲ ਵਿਚ ਡਰ, ਭੁਲਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰ ਗਈ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਉੱਠੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਦਾ ਹਾਲ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬੁਝ ਗਿਆ ਅੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੂਰਜ—ਉਹ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਬ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕੇਈ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੈਂ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨੇ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕਰਵਾਂ, ਹੁਣ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੂਗੀ? ਸਿਰਫ਼ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" "ਲਾਲਚੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਬੜੀ ਦਾਸੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ। ਜਦ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਗੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਾਂਗੀ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੁੰਬ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਫਿਰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਤੜਫਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। "ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਵਿਹੁਣ ਕਰ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਹਉਣ ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ?" "ਉਹ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਚਮਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਵਿਚ, ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂਗੀਆਂ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ ਔਰਤ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।