ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਚੇਤ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਸੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੇ ਹਿਲਚਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਡਰ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਸੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੀ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਪਮੰਗਲ ਵਜੋਂ ਡਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਰੰਗ ਪੇਲ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਝੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਲੁਕ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੋਰ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਥੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਮਹਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਗਈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੀਆਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣਾਂ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਉਚਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਗ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਲਾਇਆ, ਤਾਂ "ਹਾਏ ਸੁਆਮੀ!" ਆਖਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਪਈ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਹਲ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਸੋਗ 'ਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਇਉਂ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਅਸਹਾਇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ। "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾ। ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਭੋਗ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਖੀ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਕਾਫਲੇ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਆਪਣਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। "ਹਾਏ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਾਰਨ, ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਹਥੇ, ਪਤੀ-ਵਿਛੋੜੀਆਂ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਏ? ਉਹ ਸਾਡਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਵਭਵ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਮ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀਆਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀਵਾਂ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਰਾਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।