ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇਹਸ਼ਰਥ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਜ਼ਾਵਟ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ, ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੋਭਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿ ਕਦੇ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ 'ਚ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਉਹ ਡਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਪੀਲੀ ਅਤੇ ਝੁਕੀ ਹੋਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤਾਰਾ, ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਅਤੇ noble queens ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਏ ਦੇਖ ਕੇ—ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। noble women, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਗਿਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਠੀਆਂ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ—'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!' ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ; ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹਾਥਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਮਹਲ 'ਚ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ 'ਚ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਰੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਮਲੂਕ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਠ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇਹਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ wives ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੋਤ ਬੁਝ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜਲਹੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ—ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁਕੀਆਂ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖੀ। 'ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਉਟਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਆਪਣਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ, ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇਗੀ, ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਕੈਕੇਈ ਜਿਹੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ? ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ; ਜਦ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਵਿਧਵਾ ਅਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰਹੇਗੀ। ਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਰਪਣ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਾਵਾਂਗੀ। ਫਿਰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗहरे ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਕਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਜਾਣ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। 'ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਜੀਤ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਚ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ!