ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੰਗਲਮਈ ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਪਵਿੱਤਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਵ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਾਜ ਮਹਲ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੜੀ ਲਾਜ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਜ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੇ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣੀ ਲੱਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਸ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਐਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਹੜੀ ਆਫਤ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਯਕੀਨੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ। ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਤਮ, ਰੰਗ ਪੀਲਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਅੰਜਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ— ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਗੂ ਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ— 'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!' ਚੀਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋਇਆਂ ਮਚਲਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ— ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਧੁਨ ਉਠੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਭੰਭਲ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਚੀਕਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ, ਜਿਸਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੰਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਾਂ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ— ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਮ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ— 'ਹਣੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭੋਗ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਨਿਰਦਈ, ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਛੱਡੀ ਗਈ ਯਾਤਰਾ, ਹੁਣ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।' 'ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੂਗੀ, ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਦੇ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ?' 'ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਕਬੂੜੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।' 'ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਾਇਆ; ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ।' 'ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕਮਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।' 'ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।' 'ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪਨਾਹ ਲਵੇਗੀ।' 'ਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।' 'ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੁੰਮ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।' ਫਿਰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਰਾਜੇ—ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਰ, ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸਾੜੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।