ਜਦੋਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਤਾਂ ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਪੰਛੀ ਜਾਗ ਗਏ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ, ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਚਹੁੰਫੇਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਪਦਾਰਥ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆਈਆਂ। ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਭਾਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਰਾਜ-ਯੋਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੌਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਨੂੰ ਛੁਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਸ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁਬ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਵੇਖ ਕੇ— ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਦਲ ਗਿਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਵੱਝੀਆਂ ਹਥਣੀਆਂ, ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਰੋਹੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਛੁਣ ਕੇ— ਉਹ 'ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ!' ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ; ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਮੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਈ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਥਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ— ਉਹ ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ। ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਹੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਲੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਅੰਤ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਐਸਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੋਤ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬੁਝ ਗਿਆ, ਜਲ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ-ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ— ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਅਨੇਕ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾ, ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਭੋਗ; ਤੂੰ, ਨਿਰਦਈ, ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਸਾਨ ਰਾਹ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਮਹਿਲਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇਗੀ, ਸਿਵਾਏ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਹੂੰਚਬੈਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣ 'ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ; ਜਦ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਕ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਪਸਵੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਰੂਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਅੰਤ ਪਾਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਫਿਰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਕਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।