ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ। ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਸਾਜ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਚੇੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਾਵਟੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦੇ ਕੈਦ ਪੰਛੀ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ ਚਹਚਹਾ ਉਠੇ। ਵਾਜਿਆਂ, ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨਾਂ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ। ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾਸੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਲਿਆਈਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਲ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸੋਭਾ-ਯੋਗ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਸ ਮਹਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਦਾਸੀਆਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਦੇ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਕੰਪਣ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਾਸੀਆਂ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਸ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਾਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹ ਬੇਨੂਰ, ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਨਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਪਿਆ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਲ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਦ ਸਾਵਕਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਉਚੇਰੇ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਛੂਹਿਆ। ਉਹ 'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!' ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲਟੀ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਜੋ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਇਕ ਦਮ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ ਤੇ, ਮਹਲ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਅਸਹਾਇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਝ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਬ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਰ, ਕੈਕੇਈ! ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਨਿਸ਼ਠੁਰ, ਪਾਪੀ! ਹੁਣ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਛੱਡੀ ਗਈ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜੀਉਣੀ ਚਾਹੇਗੀ? ਸਿਰਫ਼ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਮੰਡੀ (ਮੰਤਰ) ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ, ਵਿੱਧਵਾ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਾਸ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁੱਧਾ ਤੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ, ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਤੀ-ਵਰਤਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਂਗੀ; ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਰੋਕ ਲਿਆ।