ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਆ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਬੈਠੇ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਾਇਕ, ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਸੂਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ, ਤਾਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਆਲੇ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈਆਂ। ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭ ਲੱਛਣ, ਆਦਰ ਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਸਭ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਉਠੇ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੌਣ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਚਲਣ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਡਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਰੀਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਬੈਠੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, "ਹਾਏ ਸਵਾਮੀ!" ਆਖ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਾਣੋ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਹਿਲ ਉਠਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਗ਼ਮ ਤੇ ਉਲਝਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ 'ਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਹੜਾ ਤੇ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਸਮਝਦੀਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਕੈਕੇਈ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰ। ਤੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਰਾਨ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਜੀਊਣਾ ਚਾਹੂਗੀ? ਸਿਰਫ ਕੈਕੇਈ ਵਾਂਗ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਲਾਲਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸੁਝਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੰਡੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਲੀਕ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਜਨਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋਹ ਤੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ।