ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ: "ਹਾਏ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਾਡਲੇ, ਮੇਰੇ ਰੱਖਵਾਲੇ! ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਉਸ ਨੇ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਕਉਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ! ਹਾਏ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ! ਹਾਏ ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ਾਂਵਲੀ 'ਤੇ ਕਲੰਕ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਰੋਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ, ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਾ ਸਵੇਰਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਭਟ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਰਥਚਾਲਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਰਥਚਾਲਕ ਵਜੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਧੁਨ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਗਾਇਕ ਰਾਗ ਛੇੜਦੇ। ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਅਤੇ ਡਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚਹਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੁਰ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਮਹਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਈਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਰਾਜਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਸਭ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਕਿ ਹੋਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕੋਸਲ ਦੀਆਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਮਰਿਆਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਓਹਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਦੀਆਂ। ਉਹ ਸੌਣ ਅਤੇ ਹਿਲਣ-ਡੁੱਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਹੁਣ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਡਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਉਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਨੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿਰ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਉਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ— ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲਟਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਗੂਏ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕਉਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ, "ਹਾਏ ਨਾਥ!" ਆਖਦੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਥਪੋਥ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕਉਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ। ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ, ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਬੜੇ ਹੀ ਮਲੂਲ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਲ, ਜਿਸਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਹਥਿਆں ਫੜ ਕੇ, ਅਸਹਾਇ ਵਰਗਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਝ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਉਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਬ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋ ਦਿੱਤਾ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਤੇ ਪਾਪ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ। ਰਾਮ ਵੀ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਕਾਫਲੇ ਵਰਗੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਜੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਸ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਤਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ।