ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਠੀ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਸਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਝਕੋਲਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਰੱਖਵਾਲੇ! ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ! ਹਾਏ, ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਲਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਗਾਇਕ ਤੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਥ-ਚਾਲਕ ਤੇ ਵਾਦਕ ਵਾਜਾ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਜਾਗ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੀਣਾ ਤੇ ਵਧਾਈਆਂ ਦੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਲ ਵਿਚ ਵਜੀ। ਫਿਰ, ਨਿੱਘੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਕਸਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵਧਾਈਆਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਲਿਆਏ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸ਼ੁਭ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਹਲ ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ। ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਤਕ, ਸਭ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕੌਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਠੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਨਿੱਘੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਲਚਲ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਨ, ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ— ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ, ਆਪਣਾ ਮਾਲਕ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਿੱਘੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ— "ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!" ਕਹਿ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਪੜੀ। ਉਹ, ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਪੇਟੀਆਂ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਤਾਰਾ; ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸੁਖੀ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥਣੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ, ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ— ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਲਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਦੁਖ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿਚ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ— ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਰਾਜ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭੋਗ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਨਿਰਦਈ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਵਾਲੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡੀ ਗਈ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਮੈਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ, ਅਧੀਨਤਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।