ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੇ ਵੱਸ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋਆਂ ਧੀਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਫ਼ਗਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਜਾ ਟੱਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਹਾਏ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮੁਸ਼ਕਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਉ ਦੇ ਲਾਡਲੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ! ਹਾਏ, ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਈ, ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਕਲੰਕ ਲਾ ਦਿੱਤਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਝ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਭਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਗਰਣ ਲਈ ਰਥਵਾਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵੰਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਵੰਦਨਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੀ। ਜਦ ਰਥਵਾਨ ਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਧੁਨ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਪੰਛੀ—ਜੋ ਟਹਿਣੀਆਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਪਿੰਜਰਿਆਂ 'ਚ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਜਾਗ ਪਏ ਤੇ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨੀਆਂ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਨਵਯੁਵਤੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਮੰਗਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਲਿਆਈਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭਾਗ, ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਠੜੀ ਨੇੜੇ ਸੁਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਹਿਮਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਜਣ ਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੱਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ, ਉਹ ਫਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੀਸ਼ਾਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਮਹਾਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੱਜ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਲ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਦ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਥਣਾਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਚੀਕ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਛੂਹਿਆ। "ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!" ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋੜੀ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਾਥਣਾਂ, ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੀਤ ਹੋਈਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਭਰਮ ਤੇ ਦੁਖ ਭਰਿਆ ਰੋਲਾ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਸਭ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਕਹਿ ਉਠੀ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਕੈਕਈ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਨਿਰਦਈਏ, ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀਏ!