ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਰਝੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਭੌਂਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਦੰਦ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਨੱਕ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਪਤਝੜ ਦੇ ਚੰਨ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੌਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਛੂਹ, ਜਾਂ ਸਵਾਦ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ ਤੇ ਸੁੱਥ ਹੋ ਕੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਏ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਾਡਲੇ, ਮੇਰੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ! ਹਾਏ, ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਦਾਗ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਗਏ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ, ਪੈਂਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਭਟ, ਗਾਇਕ ਤੇ ਰਥਵਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਥਵਾਨ, ਜੋ ਸੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਤੇ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਥਵਾਨ ਵੱਜੇ ਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੁਰ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹੜੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਸੁਭ ਧੁਨੀਆਂ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਹਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਤਾ ਕਿ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਹਰ ਤਰਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਲਈ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਨੇੜੇ ਸੁਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਲਾਜ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਦਤਾਂ ਤੇ ਹਿਲਚਲ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰਦੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਸ ਬੁਰੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਯਕੀਨੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਗੁਮ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੰਦੀ ਪੈ ਗਈ, ਚਿਹਰੇ ਪੀਲੇ ਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ— ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਨਿਦਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਏ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠੀਆਂ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਚੀਕ ਪਈਆਂ, "ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!" ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਕਰਵਟਾਂ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾ ਤਾਰਾ; ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ; ਫਿਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ— ਰੋਦੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ ਵਿਚ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਦੁਖ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।