ਦਸਰਥ ਜੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ।” ਦਸਰਥ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ—ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਤੇ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਦਸਰਥ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਡਲ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।” ਦਸਰਥ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਮੁਬਾਰਕ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੰਵਾਂ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ, ਮੋਹਣੀ ਨੱਕ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੁਬਾਰਕ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਯੋਧਿਆ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਰਾਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।” ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਾਰਨ, ਦਸਰਥ ਦਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼, ਛੁਹਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸਾਫ਼ੀ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਲੋਅਾਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸਰਥ ਦਾ ਦੁਖ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹਾਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ?” ਫਿਰ ਦਸਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ! ਹਾਏ, ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਦਾਗ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਦਸਰਥ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੈਂਸਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਭਟਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਥਚਾਲਕ, ਜੋ ਸੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਗਾਇਕ ਜੋ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਥਚਾਲਕ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਛੀ—ਜੋ ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਾਂ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ—ਉਠ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਭਰ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸਾਫ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰਨ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੇ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਤਨ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੌਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਲਾਜ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਲਚਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਪਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਪਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਾਤ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜਾਗੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਉਹ ਫਿਕੀ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਸੀ ਹੋਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪੈਦਾ lying ਵੇਖ ਕੇ— ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਣ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਔਰਤਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹਾਥਣੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਵਿਅਕਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਠੀਆਂ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ— “ਹਾਏ, ਪ੍ਰਭੂ!” ਚੀਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਲੋੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ; ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।