ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜੁਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸੀ—ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਸਮਝਣ। ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਮਿੱਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਦੇਵਤੇ ਹੋਣ, ਨਾ ਕਿ ਆਮ ਇਨਸਾਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ, ਸੁੰਦਰ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਚਿਹਰਾ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਸੋਹਣੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰਿਆ ਤੇ ਚੰਨ ਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਧੰਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦਿਲ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਛੂਹ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮੱਧਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਉਠੇ, “ਹਾਏ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਫਿਰ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਹਾਏ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੀ ਹੈਂ! ਹਾਏ ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ!” ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰੂਣ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਲਈ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇਸ ਜਗਤ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗਾਇਕ ਤੇ ਵੰਸ਼ੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਗਰਣ ਲਈ, ਚੰਗੀਆਂ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ ਤੇ ਬਾਜਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਭਾਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ-ਬਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਹੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁਚਰਿਤਾ ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਪੂਰਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਭੀ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮਾਨ ਲਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭਾਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਤੇ ਲਾਭ-ਲਾਭ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤੇ ਸ਼ੋਭਨ ਸੀ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਭ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੌਸਲ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਲਾਜ਼ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਬ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੀ ਪਈਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਤਾਰਾ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਓਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਰਾਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ ਵੀ ਸੋਨ-ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਹਾਥਣਾਂ ਰੋ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ, "ਹਾਏ ਸਵਾਮੀ!" ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਲੋਥ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਰਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ।