ਰਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਭੀ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੌਸਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ—ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਕਤ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿਰ ਵੇਖਣਗੇ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਾਨਵ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਧਨਿਆ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ, ਮੋਹਕ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਧਨਿਆ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਲੋਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨ ਰਾਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ, ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਹ ਨੂੰ ਤੇਲ ਮੁਕਣ 'ਤੇ। ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਹਾਏ, ਰਾਘਵ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਮੇਰਾ ਰਖਵਾਲਾ! ਹਾਏ, ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮੁਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ! ਹਾਏ, ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਕਲੰਕ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਠੀ-ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਆ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਭਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਥਵਾਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਮੰਗਲਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਣਦੇ, ਗਾਇਕ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਉੱਚੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਰਥਵਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਜਾ ਵਜਾਇਆ, ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਇਆ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਚਲਾਇਆ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਛੀ—ਜੋ ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਜੋ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨ—ਉਠ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਕ ਧੁਨੀਆਂ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ। ਦੂਜੇ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਮੰਗਲਕ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਦਰਯੋਗ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਕਤਾ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਕੋਲ ਸੌਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਲਾਜ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਦੀ ਸਮਝ ਸੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਪਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਤ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਪਦੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜੋ ਅਪਸਗੁਨ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ—ਉਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੌ ਰਹੀਆਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹ ਦੀ ਚਮਕ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਉਹੀ ਦਿਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ—ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਦਲ ਗਿਆ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਪੀੜਤ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਠੀਆਂ; ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ—ਉਹ 'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ!' ਚੀਕ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ; ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਟਕਦੀ ਹੋਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।