ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇੱਕ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਿਆਂ। ਜਿਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਣ-ਵਧੀਆ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਦੁਖ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹੋ।" ਰਾਜਾ, ਰੋਦੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਘਵ 'ਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਛੁਹ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਸਮਝਦੇ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਕੌਸਲਿਆ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ?" "ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਮੰਗਲਮਈ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਮਾਨਵ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।" "ਧਨਵੰਤ ਲੋਕ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ—ਲੋਟਸ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਭੰਬ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਨੱਕ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਧਨਵੰਤ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੰਵਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਜੋ ਸੁਖੀ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਸਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਮਨ-ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਧੁਨੀ, ਛੁਹਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।" "ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਫੇਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਹ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ 'ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਹਾਏ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਤਪਸੀ ਹੈ! ਹਾਏ, ਕੈਕਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ 'ਤੇ ਦਾਗ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੇ, ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਭਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਵਾਦਕ ਵਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੰਗੀਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚਿਰਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਿਣਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਏ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਤੇ ਵਾਧਾ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਭ ਨੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹਤੀਆਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਸੀ, ਲਜਜਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਜਾਂ ਵਿਅਥਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹਤੀਆਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਡਰ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਉਹਤੀਆਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੋ ਅਸਮਤ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਸਨ— ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸੌ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜਾਗੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਰੰਗ ਪੀਲਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਝੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।