ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਏ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ।’’ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆ ਸੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘‘ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।’’ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਰਾਬ ਖਾਣ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ।’’ ਉਹ ਕੋਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਅਖੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਰੋਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲਵੇ ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿਚ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਗੇ।’’ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਕੋਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਮੰਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹਨ, ਕੋਉਸਲਿਆ।’’ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ। ‘‘ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜਿਹਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘‘ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਮਾਨਵ ਨਹੀਂ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ, ਸੁਗੰਧੀ ਤੇ ਖਿੜੇ ਕੌਲ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ ਤੇ ਨੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਜੋ ਆਦਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਗੇ।’’ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਉਸਲਿਆ ਦੀ ਮਤਿ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਸੁਆਦ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੇ। ‘‘ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।’’ ਉਹ ਅਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ।’’ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੂਕਾਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹਾਏ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਮੇਰਾ ਰਖਵਾਲਾ! ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ?’’ ਫਿਰ ਉਹ ਕੋਉਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹਾਏ ਕੋਉਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਹੈਂ! ਹਾਏ ਕੈਕੇਈ, ਕ੍ਰੂਰ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ!’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੁਣੋ ਪੈਂਤਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਗਾਇਕ ਤੇ ਭਟ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਥਵਾਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਗੇ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਥਵਾਨ ਵਾਜੇ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੰਗੀਤ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੁਭਾਗੇ ਵੀਣਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਕਸਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਾ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਲਿਆਈਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਭਾਗੇ ਲਕਸ਼ਣ, ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ, ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਲਈ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਕੋਲ ਸੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਯਮ ਤੇ ਲਜਾ ਵਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਿਲਚਲ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਕਰਦੀਆਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।