ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਓ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਂਗਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗਾ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਜਲਦੀ ਆਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ‘ਚ ਸਾੜ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਇਹੀ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾੜਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੱਚ ਹੋਣੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠਾਂਗਾ।” ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ।” ਰਾਜਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲਵੇ ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮਰੇਆ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦੌਲਤ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਕਉਸਲਿਆ।” ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਕਣਕਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੁਬਾਰਕ ਮੁਰਝੀਏ ਹੋਏ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਮੋਹਕ ਨੱਕ, ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਗੰਧੀ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਪਤਝੜ ਦੇ ਚੰਨ ਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਕਉਸਲਿਆ ਦੀ ਮਤਿ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ, ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਮਤਿ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ ਮੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ ਤੇ ਸੁੱਥ ਹੋ ਕੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ।” ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਹਾਏ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਾਡਲੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹਾਏ, ਕਉਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੀ ਹੈ! ਹਾਏ, ਕੈਕਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਤੇ ਭਟ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਥੀ ਰਥੀ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਆਪਣੇ-اپنے ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਹੁੰਓ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਰਥੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਾਜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਲੈ ਆਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪੰਛੀ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜੋ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਚਹਿਚਹਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਵੀਣਾ ਦੀ ਮਿਠੜੀ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੇ ਗੀਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ। ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਮੰਗਲ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮਹਲ ਸੋਭਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਸੀ। ਪਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੇ ਹਿਲਚਲ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।