ਦੋਨੋ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਬਣਜੀ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ; ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ।” ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮਕ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਰ ਅਮਰ ਦਾਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਡਰ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਲਈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਸ ਸਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਜਲਦੀ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਜੋ ਯੋਧੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਾ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਗਰ, ਸ਼ੈਬਿਆ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਧੁੰਦੁਮਾਰਾ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਜਾ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਕ ਲੋਕ, ਅਧ੍ਯਯਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲੇ, ਜਮੀਨ ਦਾਨੀ, ਅਗਨਿ ਰਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਧੂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜਾ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਭਾਗੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਆਸਤੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਸੁਗੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਫਿਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਸਤੀਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਧੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜਲਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੋਗੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਸਤੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ, ਚਮਕਦਾਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਲ-ਤਿਲ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਸਤੀਕ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੀ ਅਣਜਾਣੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਮਰਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੁਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਦੁਖ, ਮਹਾਰਾਜ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ, ਇੱਕ ਖਸ਼ਤਰੀ ਦੁਆਰਾ, ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗਾ। ਪਰ, ਇਹੀ ਹਾਲ, ਜਲਦੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਚਿਤਾ ਤੇ ਰਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਧੁਨੀ-ਵਿਦਯਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ, ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੁਣ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਣ-ਉਚਿਤ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁਖ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਧੁਰਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਚ ਹੋਣਗੇ: ਕਿ ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। “ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ; ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਮਾਤਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਛੂਹ ਲੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਗੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੌਸਲਿਆ।” “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖੀ ਕੀ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ?” ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਸਾਂ ਸੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਖ, ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਮਰਤਬੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਧਨਵੰਤ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚੰਨਣ ਰੂਪ ਮੁਖ, ਕਮਲ-ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੰਵਾਂ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਨੱਕ, ਤੇ ਚੰਨ-ਤਾਰੇ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਵੇਖਣਗੇ। ਧਨਵੰਤ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਮੁਖ, ਸ਼ਰਦ-ਚੰਨ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਵੇਖਣਗੇ। ਜੋ ਖੁਸ਼-ਨਸੀਬ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ, ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਾਹ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਧੁਨ, ਛੂਹ, ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਖੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਹ ਉਸਦੇ ਤੇਲ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਟਕਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਏ, ਰਾਘਵ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਹਾਏ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਹਾਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਪ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ! ਹਾਏ, ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਦਾਗ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਾ ਗਿਆ।