ਇਸ ਵਿਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੁਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇਗਾ? ਕੌਣ ਜੜਾਂ, ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਅਤੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਅਸਹਾਇ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਬਿਨਾ ਰਖਵਾਲੇ—ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਖਵਾਏਗਾ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅੰਨੀ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੀ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਫਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰੁਕ ਜਾ, ਜਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾ; ਕੱਲ੍ਹ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਚਲੀਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁਖੀ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਹੋਏ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ, "ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ; ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ।" ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਇਨਸਾਨ ਲਈ, ਡਰ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅਖੂਤ ਵਰਤਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਜਾ, ਜੋ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਸਗਰ, ਸ਼ੈਬਿਆ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼, ਅਤੇ ਧੁੰਦੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਰਮਕ, ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਤੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸੁਭ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਸਬੰਧੀ ਨੂੰ, ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਤਦ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਜਲਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੋਗੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਵ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਰੌਸ਼ਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਿਵਿਆ ਰਥ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਤੀਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਅਣਜਾਣੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਦੁਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਦੁਖ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾਵੇਂਗਾ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੁਆਰਾ, ਅਣਜਾਣੇ, ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗਾ। ਪਰ, ਇਹੀ ਹਾਲਤ, ਜਲਦੀ, ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫੜ ਲਵੇਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਪਾਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਣਵਿਆਹ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਭਾਵਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਚਨ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ: ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਘੇਰਿਆ, ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਾ, ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰੋਂਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਜਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਭੀ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਮ—ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ 'ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ—ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ? ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਇਹ ਦੁਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਮੰਗਲਕਰਣ ਕਣਾਂ ਨਾਲ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਧਨਵੰਤ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਨੱਕ, ਚੰਦਮਾਂ ਵਾਂਗ ਤਾਰੇ ਵਿਚ, ਵੇਖਣਗੇ। ਧਨਵੰਤ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਚਿਹਰਾ, ਸ਼ਰਦ-ਪੂਰਣਮਾਂ ਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਣਗੇ। ਜੋ ਸੁਖੀ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰਸਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਮਨ-ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਜਾਂ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।